Âdâbı muaşeret, nezaket, görgü, saygı…. toplum kalitemizin önemli unsurları idi. Bu temel değerlerimize iltifatımız, tercih ve benimsememiz halinde cemiyetimizde güven ve huzur tavan yapar. Hatta asrımızın problemlerinden ruh hastalıkları da asgariye iner. Epeyce hasret kaldığımız bu değerlerimize biraz göz atalım:

1. Nezaket sahibi, kibar, gerçek medenî bir hanımefendi ve beyefendi, ben kelimesini çok kullanmaz. İstanbul kültür ve âdâb-ı muaşeretinde sık sık ben demek çok ayıptır, büyük bir nakisadır.

2. Bilgisizlik bir yerde katlanabilir bir şeydir ama görgüsüzlük katlanabilir bir duruş değildir.

Nezaketle ve yerinde kullanılmadığı için Türkçemizi katleden, iletişim hatalarına ve gönül kırgınlıklarını sebep olan kelimeler/kavramlardan konuşma esnasında çok sakınmak gerekir.

3. Eleştiri, tenkit, tartışma, öğüt, nasihat, destek verme, yardım etme konularında haddi aşarak gönül kırgınlığına sebep olmamalı, bunun Kabe’yi yıkmaktan beter bir husus olduğunu unutmamalı.

4. Muhatabına; ‘Baban anan nasıl?’ diye sorulmaz, babanız beyefendi, valideniz/anneniz hanımefendi nasıllar, diye sorulur.

5. Çeşitli konularda yazılı olarak (mektupla, sosyal medya araçları ve e-posta ile) teşekkür eder. Meselâ: "Dünkü nazik davetiniz ve ikramlarınız için çok teşekkür ediyorum. Sohbet çok faydalı ve kazanımlı oldu. Hiç unutamayacağım saatler geçirdim..."

Meselâ: Davet sahibi de misafirlerine ayrı ayrı "Fakirhaneyi lütfedip teşrifinizden dolayı size minnettar ve müteşekkirim..." mealinde dönüş yapar.

Misafire aç olup olmadığı nezaketsizlik sayıldığından, aç olduğu anlaşılınca yemek vaktini beklemeden hemen sofra kurulurdu.

6. İstanbullunun en çok kullandığı kelimelerden biri “efendim”dir. Nasılsınız efendim?.. Teşekkür ederim efendim... Saat kaç efendim?.. Saat beşe çeyrek var efendim..." Gerçi şimdi pek sorulmuyor. Elimizdeki elektronik cihazlarla an be an saatin kaç olduğu her daim gözlerimizin önünde.

Merhum Ord. Prof. Dr. Ali Fuad Başgil ziyaretine giden yirmi küsur yaşındaki gençlere beyefendi diye hitabederdi.

Tam bir İstanbul beyefendisi bir zâtı muhteremin çok kıymetli bir cümlesi var:

“İnsanlara iltifat etmekten hiç zarar görmedim efendim!” 

7. İstanbullu, iki öğün yemeği atlamış ve açlıktan başı dönmüş durumda olsa bile, sofraya sakin sakin oturur, sanki hiç aç değilmiş gibi ağır ağır sakin sakin yer.

8. Medenî bir insan, oturduğu evin caddeye veya sokağa bakan balkonuna çamaşır asmaz. Kadın çamaşırlarını başkalarının göreceği yerde kesinlikle kurutmaz.

9. Gençler toplu taşıma vasıtalarında yaşlılara, çocuklu kadınlara yer verir. Onlar ayakta iken kendisi kesinlikle oturarak seyahat etmez.

10. İstanbullu sokakta, meydanda, çarşıda pazarda açıkta yemez ve içmez.

11. Dondurmacıdan bir külah dondurma almış, sokakta herkesin arasında yalayarak yiyor... İstanbullu böyle bir kabalık ve mürüvvetsizlik yapmaz.

12. İstanbul terbiyesine sahip kadın ve kızlar sokakta, toplu taşıma vasıtalarında, yabancıların arasında çıngıraklı kahkahalarla gülmez, hatta dışarıda hiç gülmez.

13. Birçok Avrupalı gezginler ve görevliler, eski insanımızın edeb ve nezaketini sitayiş ve hayranlıkla anlatmışlardır. Daha yeni bu sene aracı bozulan bir Avrupalı turist kendisini misafir eden köylülerin hayranlık bırakan misafirperverliğini ve insani yaklaşımını ağlayarak anlattığı videoyu bir çok kimse görmüştür.

Nezaket medeniyetin, kabalık uygarlığın çocuğudur!

14. Hakikî ve görgülü İstanbullu evde veya dışarıda yediği yemekleri ve tatlıları başkalarına anlatmaz. Çok yakın dostu veya akrabası ise "Evvelki gün çok enteresan bir lokanta keşfettim, inşallah birlikte gidelim..." şeklinde bahsedebilir.

15. İstanbullu bir kapının zilini bir kere çalar. Aynı anda birkaç kere zile basmaz. Kapı açılmazsa 4 rekâtlık bir namaz kılınıncaya kadar birkaç dakika bekler, tekrar çalar, yine açılmazsa geri döner. Durmadan zile basmak, kapıyı yumruklamak çok ayıptır. Telefonla arayana cevap veremezse ilk fırsatta dönüş yapar…

16. (İletişim vasıtaları devrinde) randevu almadan ziyarete gitmez.

17.  Ziyarete gittiği yerde (binde bir zaruret olmadıkça) tuvalete gitmez, abdest tazelemez. Dindar bir kimse ise, abdestli olarak gider.

18. Vefat etmiş olan ve çok kültürlü bir İstanbul beyefendisi der ki: İstanbullu bir Müslüman, dindar ve namazlı bir kimse ise başı açık, kolu kısa gömlek vs ve çorapsız namaz kılmaz, ibadet esnasında başında mutlaka İslami bir serpuş, takke, imame bulunur. Başı açık olarak namaz kılmak bedevîliktir. Başın örtülü olması sünnet ve edeptir.

21. Medenî bir şahıs; edebî, yazılı, zengin Türkçe bilir. Konuşurken ve yazarken yanlış yapmaz. Susarak kazandığı değeri, boş konuşarak harcamaz.

Faydasız, boş, mâlâyâni konuşmaz. Söylerse hikmetli ve lüzumlu şeyler konuşur ve söyler. Asla zevzeklik ve gevezelik yapmaz.

23. Kibar İstanbullu ulan, yuh be, aha, oha, kral gibi kaba kelimeleri ve ünlemleri kullanmaz.

24. Bir lokantada yemeğe davet edilen İstanbullu, yemek listesindeki en pahalı yemeği söylemez. En ucuzunu da istemez. En pahalısı olmamak şartıyla iyi yemeklerden birini söyler. Tatlısının üzerine kaymak istemez. Her hâlükârda mutedil olur.

25. İnce ruhlu ve mürüvvetli bir İstanbullu kendine bir ziyafet çekmek üzere bir halk lokanta ve kebapçısına gitti. Parası var, niyeti karışık bir kebap yemek. İçeriye girdi, boş masa yok. Bir kişinin oturduğu bir masaya geldi, "Afiyet olsun efendim, müsaade eder misiniz?"diyerek izin istedi. "Rica ederim, buyurun" cevabını aldı oturdu. Göz ucuyla o kişinin yediğine bakar, kuru fasulye ve pilav... Bizim ince ruhlu İstanbullu, o vatandaşın yanında, lüks sayılabilecek pahalı karışık kebaptan vaz geçer, daha mütevazı ve orta bir şey yer.

26. İstanbullu lâf olsun diye saçma sapan, dam üstünde saksağan, vur beline kazmayı cinsinden aptalca sorular sormaz. Soruları incelik doludur. Bana bir soru yönelt senin kim olduğunu söyleyeyim... Bir adamda veya kadında İstanbul terbiye ve kültürünün olup olmadığı, konuşmasından ve yönelttiği sorulardan anlaşılır. Bazı soruları sormak çok ayıptır.

27. Kibar bir İstanbullu ziyarete gittiğinde yer gösterilmeden oturmaz. Yapmacık hareket ve sözlerden, aşırılıklardan kaçınır.

28. Eskiden İstanbullular Mekke demezler Mekke-i Mükerreme, Medine demezler Medine-i Münevvere, Şam-ı Şerif, Kuds-i Şerif, derlerdi. Bayezıd Camii’ne gittim demezler, Beyazıd Cami-i Şerifi’ne gittim derlerdi.

İslam büyüklerinden bahsederken arkadaşı gibi ifadelerden sakınır, saygı ve edep ifadeleri ile bahsederdi.

Mesela Allahü Teala, Peygamber-i Zişan, Kuran-ı Azimüşşan, Hazreti Ömer Radıyallahü anh, Hazreti Ali Kerremallahü vecheh, İmamı Azam Ebû Hanife Radıyallahü anh, Sünbül Sinan Efendi Hazretleri, diyerek saygılı konuşur ve yazarken de tazim ifade eden kelimeleri rumuzlu değil ( c.c., sav, as. ve bu gibi!) söylendiği gibi yazar (celle celâlühü, aleyhisselam, gibi.).

29. Eski insanımız Peygamber Efendimiz’e öylesine bir saygı ve sevgiyle bağlıydı ki, onun vefat yaşı olan 63’ü geçmek, “haddi aşmak” sayılır, bu yüzden, 63 yaşını geçmiş birine yaşı sorulduğunda, “Haddi aştık” diye cevap verirdi.

30. Efendilik ve hanımefendilik; tavır, tarz, davranış ve konuşmaları ile Âsitâne’den bütün beldelere kelimelere ve nezakete sinmiş olarak nefis rayihalarla gönüllere yayılır, huzur ve güven temin ederdi.

31. [Nezaket medeniyetin, kabalık uygarlığın çocuğudur!

O kadar ki, gelen bazı twitlerdeki kabalık ve bazı görüşmelerdeki nezaketsizlik içime oturuyor.

Yaşlılara hürmet, çocuklara merhamet kalmadı.

Züppelik modernlik sayılıyor: “Sen” yerine “siz” diyeni tebrik edesim geliyor.

Biz böyle kaba-saba değildik…

32. Zaman zaman alıntılar yaptığım meşhur Avrupalı gezginler Guer, eski insanımızın edeb ve nezaketini şöyle anlatıyor:

“Türklerin pek mükemmel muâşeret (insanlar arası iyi münasebet) usûlleri vardır… 

Osmanlı Devleti’nde dokuz yıl kalan Fransız gezgin Brayer ise şunları söylüyor:

“Türk halkının üstü başı çok temizdir. Hâl ve tavırlarında büyük bir asâlet, yüzlerinde tatlı bir sükûnet ve nezâket vardır! Konuştukları dil tatlı ve âhenklidir!..

“Sohbet edenlerin ifâdeleri vecîz (Kısa, öz, derli toplu), telâffuzları temizdir! Tebessümlerinde incelik, el hareketlerinde zerâfet ve sâdelik vardır. Bir kaçı aynı anda konuşmaz, biri konuşur, diğerleri dikkatle dinler. Konuşan, sözünü kısa tutar. Birbirlerine karşı hürmetsizlik etmezler. Edebe aykırı söz söylemez, lâubâlî tavırlar sergilemezler. Yaşlı ve büyüklere karşı hürmetle onların hakkına riâyet, hayâl edilemeyecek bir nezâket içindedir.”

Ah nezaket! Artık rastlayamadığımız muhteşem değer…

33. Düşünün ki, “Filan kitabı okudum” demek hem kitaba, hem muhataba saygısızlık sayılır, “Filan kitabı ziyaret etmek nasip oldu” şeklinde mütevazı bir ifade kullanılırdı.

Zira kitap okumanın, okuyabilir olmanın nasip işi olduğunun farkında idiler.

Osmanlı insanı o kadar nazikti ve kelimeleri öylesine bir özen ve dikkatle seçerdi ki, “yakma” filinin (yürek yangını, ev yangını, orman yangını gibi) kötü çağrışımlarına meydan vermemek için “ocağı yak”,“Işığı yak” yerine, “Ocağı uyandır”, “Işığı uyandır” demeyi tercih ederdi…

“Ocak sönmesi” olumsuz bulunduğundan, “Ocağı söndür” yerine “Ocağı dinlendir” demeyi tercih ederlerdi…[[Kızdıklarına ise “Ocağın Sönmesin”, “Ocağın Sönmeye” diye sitem ederlerdi. Ne incelik]]

Aynı şekilde, “Lambayı söndür” denmez, “Lambayı dinlendir” denirdi.

“Kapıyı kapat” yerine (Allah kimsenin yürek kapılarımızı kapatmasın) “Kapıyı ört” veya “Kapıyı sırla” ifadeleri kullanılırdı.

Kapıların iç kısmında “kapılar açan, zorlukları gideren, kalplere ferahlık veren” anlamına gelen “Ya Fettah”, kapının dışında ise “Allah korusun” anlamında “Ya Hafız” levhaları asılıydı…

Unutmadan söyleyeyim: Bir pencerenin önündeki sarı çiçek, “Bu evde hasta var, lütfen sessiz olun” anlamına gelirdi. İnsanlar bu mesajı algılar, ille de konuşmaları gerekiyorsa, fısıldaşarak o evin önünden geçer, hatta birkaç dakika durup şifa için dua ederlerdi.

Pencerenin önüne konmuş kırmızı çiçek ise “Bu evde gelinlik çağında kız/kızlar var; evin önünden geçerken konuşmalarınıza dikkat edin” anlamına gelirdi.

34. Kız istemeye gelindiğinde, damat adayının namaz kılıp kılmadığını sormak nezaketsizlik sayıldığından, belli etmeden pantolonunun (şalvarının) diz kısmında iz olup olmadığına bakılırdı…

Eve gelen misafirin ayakkabısının burnu kapıya dönük şekilde tutulur (şimdi tam tersi yapılıyor), “Misafirliğinizden memnunuz, gitmenizi istemiyoruz” mesajı bu şekilde verilirdi.

35. Misafire aç olup olmadığı nezaketsizlik sayıldığından, gelir gelmez kahve ikram edilir, kahvenin yanında mutlaka bir bardak su getirilir, sudan bir yudum aldıktan sonra kahveyi içmişse tok olduğu anlaşılır, yok eğer suyu sonuna kadar içip ondan sonra kahveyi içmişse aç olduğu anlamına gelir, hemen sofra kurulurdu.

Allahü teâlâ onlara rahmet eylesin, bize de basiret ve nezaket ihsan etsin!. Y. B.]

 

Binlerce Âmîn…

Nezaket dolu bir ömürle, yeni yazılarda buluşmak dileği ile saygılarımı sunuyorum değerli okuyucularım.