Niyet, bir işi yapmaya azmetmek, ne için yaptığına karar vermektir. Müslüman, her eylemin her amelin başında niyet etmelidir. Çünkü amelin Allah’ın katında varlık kazanabilmesi, anlam kazanabilmesi için niyet şarttır. İmam Gazali: “Niyetsiz amel meşakkattir.” demiştir. Ameller ve yapılan işler niyetlere bağlıdır. Her şahıs için ancak niyet ettiği vardır.

İnsan, her amelinin başında niyetini tazelemelidir. Bizi diğer mahlûkattan ayıran özellik tam da burasıdır. Çünkü insanlar seçme iradelerini kullanarak amel ederler yani amellerinde ihtiyaridirler. Hayvanlar ise -içgüdüsel diyemeyiz- Allah’ın onlara verdiği ilham duygusuyla hareket ederler, seçme iradeleri yoktur. Arılara nasıl bir sosyal düzen kuracaklarını Allah ilham etmiştir. Hayvanlar doğuştan programlanmış olarak hareket ederler. İnsanlar nasıl bir toplumsal düzen kuracaklarına ilhamla değil iradeleriyle karar verir ve oluştururlar.

İradenin arkasında niyet, niyetin arkasında akıl vardır. Akıl niyeti, niyet iradeyi getirir. İradeden sonra da amel ortaya çıkar. Niyetsiz bir hareket amel değildir. Olsa olsa reflekstir. İnsan uyurken yatakta nasıl irade ve niyet olmadan dönüyorsa niyetsiz amel de bir anlamda ona benzetilebilir.

Hz. Peygamber (sav): “Ameller niyetlere göredir.” buyurduğunda davranışların ne zaman güzel veya kötü amele dönüşebileceğinin ölçüsünü ortaya koymuştur. Çünkü niyet kişinin inanç, fikir ve düşünceleri ile yaptığı tüm işler arasında köprüdür. İnanç ve düşünce insanın görünmeyen yüzü, davranışlar ise görünen yüzüdür. İkisi arasındaki köprüyü niyet oluşturur. Eğer kişinin niyeti sahih olursa davranış ekranına ihlas ve samimiyet yansır, eğer niyet sahih değilse, bozulmuşsa davranış ekranına riyakarlık, kibir, menfaat ve beklenti yansır. Niyeti, olumlu-

olumsuz veya iyi-kötü diye ikiye ayırabiliriz. Olumlu niyet güzel; olumsuz niyetler de bencilce beklentiler içine girilmesine sebep olur. Ecdadımız bunu, “Niyet hayır, akıbet hayır” veya “Niyet hayır, akıbet selâmet” tarzında vecizeleştirmişlerdir.

Allah rızasına ermeyi talep eden Hakk’ın rızasını, halkın da duasını gözetir. Ve bunu işin başında hemen dile getirir. Rızanın zıddı ise riyadır. Rıza Hak içindir, riya(gösteriş,) ise halk içindir. Birincisinde İlâhî teveccühe ve rahmete ermek esastır; ikincisinde ise insanlara hoş görünmek, onların takdirlerine ve alkışlarına can atmak. Bu ise dilenciliğin bir başka türlüsüdür. İnsanların duasını almaya çalışmak esastır, yoksa onların alkışlamasına, pohpohlamasına, övmesine talip olmak değil.

İnsan, Rabbine, öncelikle, Rabbi olduğu için kulluk ve ibadet etmelidir. Bu kulluk ve ibadetin sonunda ereceği makamlar ve lütuflar ikinci derecede kalırlar. Bunun bir küçük misalini, büyüklerimize hürmet noktasında yaşıyoruz.

- Babamıza niçin hürmet ederiz?

Babamız olduğu için; yoksa, bize hediyeler vereceği yahut miras bırakacağı için değil. Zira bu ikinci halde, sevgimize menfaat karışmış, safiyeti kaybolmuş ve bulanmış olur.

O halde niyet, insanın talepleri karşısında yaratılmışları yetersiz görerek himmeti sadece Allah’a teksif etmek demektir. Yaptığımız ve yapacağımız tüm işleri “rıza için” yapmalıyız, “riya için” değil.