Eğitimde yeniden inşa, toplumsal alışkanlıklarımız ve insan yetiştirme sorumluluğumuz üzerine…

Türkiye’de eğitim üzerine konuşmak, biraz da kendimizle yüzleşmek demektir. Çünkü eğitim sistemine yönelttiğimiz eleştirilerin önemli bir bölümü, toplum olarak kendi alışkanlıklarımızın, beklentilerimizin ve çelişkilerimizin yansımasıdır.

Okulları, öğretmenleri, velileri ve eğitim politikalarını tartışıyoruz. Ancak bütün bu tartışmaların içinde kendimizi eleştirinin dışında tutmayı başarıyoruz. Belki de eğitim tartışmalarındaki en istikrarlı başarımız budur: Sorunun bir parçası olduğumuzu kabul etmeden sorunu tarif edebilmek.

Oysa eğitim üzerine konuşurken öncelikle cevaplamamız gereken soru, hangi dersin nasıl öğretileceğinden çok daha önemlidir: Nasıl bir insan yetiştirmek istiyoruz?

İnsan yalnızca bilgi ve becerilerinin toplamından ibaret değildir. Düşünen, hisseden, anlam arayan, tercihleriyle kendisini şekillendiren ve başkalarıyla kurduğu ilişkiler içinde olgunlaşan bir varlıktır. Dolayısıyla eğitim, çocuğun yalnızca neleri başarabileceğiyle değil, bu başarıları hangi amaçlarla kullanacağıyla da ilgilenmelidir.

İhtiyacımız olan insan; kendi aklıyla düşünebilen, vicdanıyla karar verebilen, sorumluluk üstlenen, köklerinden beslenirken dünyaya açık olabilen ve hayatını yalnızca kendisi için değil, başkalarına da değer katacak şekilde kurabilen insandır.

Böyle bir insan kendiliğinden yetişmez. Ailenin, okulun, öğretmenin ve toplumun bu hedefle uyumlu bir eğitim kültürü oluşturması gerekir. Eğitim programlarını yenilemek önemlidir; ancak programları değiştirmekle toplumun eğitim anlayışını değiştirmek aynı şey değildir. Asıl dönüşüm, başarıya yüklediğimiz anlamı ve insan yetiştirme alışkanlıklarımızı sorgulayabildiğimizde başlayacaktır.

Başarıyı yeniden tanımlamak

Türkiye’de pek çok aile için eğitim, daha iyi bir geleceğe ulaşmanın en önemli araçlarından biridir. Bu beklenti anlaşılırdır. Ancak zamanla eğitimin anlamını sınav puanlarına, not ortalamalarına ve kazanılan okullara indirgeme tehlikesiyle karşı karşıyayız.

Bir öğrencinin kaç net yaptığını, hangi okulu kazandığını kolaylıkla ölçebiliyoruz. Fakat sorumluluk duygusunu, merhametini, dürüstlüğünü ve başkalarının haklarına gösterdiği özeni aynı ilgiyle değerlendirmiyoruz. Çünkü akademik başarının belgesi var; vicdanın, sabrın ve karakterin ise kolayca ölçülebilen bir karşılığı yok.

Bir yandan çocuklarımızın paylaşmasını ve iş birliği yapmasını istiyoruz, diğer yandan onları sürekli birbirleriyle karşılaştırıyoruz. Dürüstlüğü öğütlerken kurnazlığı takdir ediyor, adaleti anlatırken ayrıcalık arıyor, emeği yüceltirken yalnızca sonucu önemsiyoruz.

Bu çelişkinin ilk izlerini ailede görmek mümkün.

Çocuklarımızın özgüvenli, bağımsız ve güçlü olmalarını istiyor; ancak kendi ayakları üzerinde durmalarını sağlayacak deneyimlerle karşılaşmalarına her zaman izin vermiyoruz. Üzülmesinler diye hayal kırıklıklarını gideriyor, yorulmasınlar diye sorumluluklarını üstleniyor, hata yapmasınlar diye kararlarını kendimiz veriyoruz. Sonra da neden küçük güçlükler karşısında vazgeçtiklerini sorguluyoruz.

Oysa çocuk, hayatın bütün zorluklarından uzak tutularak değil; yaşına uygun sorumluluklar üstlenerek, hata yaparak, çaba göstererek ve yeniden deneyerek olgunlaşır.

Çocuğun duygularını anlamak, her davranışını onaylamak değildir. Sevgi kadar sınıra, destek kadar sorumluluğa da ihtiyacı vardır. Çocuklarımızın önündeki bütün engelleri kaldırmak yerine, karşılaştıkları engelleri aşabileceklerine inanmalarını sağlamalıyız.

Çünkü kendi kararlarını verebilen, sorumluluk üstlenebilen bir insan yetiştirmek istiyorsak bu becerilerin gelişebileceği alanları çocuklara açmak zorundayız.

Öğretmek mi, insan yetiştirmek mi?

Ailede başlayan çelişkiler okulda farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor. Eğitimde yeniden inşanın en önemli aktörlerinden biri öğretmendir. Ancak öğretmeni yalnızca müfredatı uygulayan ve bilgi aktaran kişi olarak görmek, onun eğitimdeki gerçek rolünü sınırlandırır.

Öğretmenin öğrencisine yaklaşımı, hatalar karşısındaki tutumu, kullandığı dil ve oluşturduğu güven ortamı, anlattığı konular kadar öğreticidir.

Öğrencinin düşünmesini istediğimizi söylüyor, fakat soru sormasından rahatsız olabiliyoruz. Bireysel farklılıkları önemsediğimizi ifade ediyor, ancak herkesten aynı performansı bekliyoruz. Saygıyı anlatırken öğrenciyi dinlemiyor, adaleti öğretirken sınıfta adil davranmıyorsak verdiğimiz eğitimin inandırıcılığı zayıflıyor.

Öğretmenin en güçlü eğitim materyali, çoğu zaman kendi kişiliğidir.

Gelenekle yüzleşmek, geleceği inşa etmek

Eğitim kültürümüzü dönüştürürken geçmişten devraldığımız değerlerle kurduğumuz ilişkiyi de sorgulamalıyız.

Geleneğe bağlılık, geçmişteki bütün alışkanlıkları sorgulamadan sürdürmek değildir. Saygıyı itaate, terbiyeyi suskunluğa, disiplini korkuya indirgediğimizde bu değerlerin insanı geliştiren yönlerini zayıflatabiliriz.

Aynı şekilde özgürlüğü sınırsızlıkla, bireyselliği yalnızca kendi isteklerini önemsemekle özdeşleştirmek de sağlıklı bir insan anlayışı oluşturmaz.

İhtiyacımız olan, geleneği bütünüyle reddetmek veya sorgulamadan kutsamak değil; onun insanı geliştiren değerlerini bugünün hayatıyla buluşturmaktır. Merhamet, vefa, adalet, emanet bilinci, kanaat ve dayanışma gibi değerler yalnızca geçmişin hatıraları değil, geleceğin toplumunu da ayakta tutabilecek ilkelerdir.

Bu değerler çocuklara yalnızca anlatılarak değil, yaşatılarak kazandırılabilir. Bir öğrencinin arkadaşının hakkını gözetmesi, verdiği sözü tutması, haksızlık karşısında tavır alması ve sahip olduğu imkânları başkalarıyla paylaşması, değerler eğitiminin gerçek karşılığıdır.

Burada manevi gelişimin önemi de ortaya çıkar. Maneviyat, yalnızca birtakım bilgileri ezberlemek veya belirli davranışları yerine getirmekten ibaret değildir. İnsanın kendisini, sorumluluklarını, yaratılışını ve hayatın anlamını sorgulaması; vicdanını, merhametini ve adalet duygusunu geliştirmesidir.

Bilgili ama merhametsiz, başarılı ama adaletsiz, zeki ama sorumsuz bir insan yetiştirmek, eğitimin bütünlüğü açısından ciddi bir eksikliktir. Çünkü mesele yalnızca ne kadar bildiğimiz değil, bildiklerimizle ne yaptığımızdır.

Nasıl bir eğitim, nasıl bir gelecek?

Eğitimde yeniden inşanın temel sorusu, öğrencinin öğrendiği bilgilerin ve benimsediği değerlerin hayatına nasıl yansıyacağıdır.

Bir değeri öğretmek, onun anlamını açıklamakla tamamlanmaz. Çocuğun o değere uygun tercihler yapabilmesi, sorumluluk üstlenmesi ve davranışlarının sonuçlarını görebilmesi gerekir.

Bu nedenle okullarımızı yalnızca derslerin işlendiği ve sınavlara hazırlanılan kurumlar olmaktan çıkarmalıyız. Öğrencilerin birlikte ürettiği, karar süreçlerine katıldığı, sanatla, sporla, doğayla ve toplumsal hayatla ilişki kurduğu yaşam alanlarına dönüştürmeliyiz.

Okullar her dönem onlarca etkinlik düzenlemek yerine, öğrencilerin gerçek sorumluluklar üstlendiği, gelişimlerinin takip edildiği ve ailelerin de katıldığı nitelikli çalışmalar yürütmelidir. Öğretmenlerin gözlemleri önemsenmeli, okulun başarısı yalnızca akademik sonuçlarla değerlendirilmemelidir.

Ancak karakter gelişimini de yeni bir performans yarışına dönüştürmemeliyiz. Merhamete puan, dürüstlüğe derece, sorumluluğa sıralama vermeye başladığımızda eleştirdiğimiz başarı anlayışını başka bir alanda yeniden üretmiş oluruz. Amaç çocukları birbirleriyle yarıştırmak değil, her birinin kendi gelişimine eşlik etmektir.

Geleceğin dünyasında bilgiye ulaşmak kolaylaşacak, meslekler değişecek ve pek çok işi teknoloji üstlenecek. Böyle bir dönemde yalnızca bilen, öğrendiğini tekrarlayan ve kendisine verilen görevleri yerine getiren bireyler yetiştirmek yeterli olmayacaktır.

Bilgiyi sorgulayabilen, kendi düşüncesini oluşturabilen, kararlarının sonuçlarını değerlendiren; aynı zamanda merhametli, adaletli, sorumluluk sahibi ve başkalarıyla birlikte yaşayabilen insanlara ihtiyacımız olacak.

Çünkü insanı olgunlaştıran yalnızca yapabildikleri değil, yapabilecekleri karşısında nasıl tercihlerde bulunduğudur.

Eğitimin nihai amacı, yalnızca dünyada kendisine bir yer edinen bireyler yetiştirmek değil, dünyayı daha yaşanabilir bir yer hâline getirecek insanlar yetiştirmektir.

Bu noktada yazının başındaki soruya yeniden dönmek gerekiyor: Nasıl bir insan yetiştirmek istiyoruz?

Kökleriyle bağ kurarken dünyaya kapanmayan, özgürlüğünü kullanırken başkalarının haklarını gözeten, başarısını yalnızca kendisi için bir kazanım olarak görmeyen bir insan…

Böyle bir insan yetiştirmek, yalnızca eğitim kurumlarının değil, bütün toplumun sorumluluğudur. Çünkü çocuklar, nasıl bir insan olmaları gerektiğini anlattıklarımızdan çok, bizim nasıl insanlar olduğumuza bakarak öğrenirler.

Müfredatı yenilemek geleceğe ilişkin bir irade ortaya koyar. Ancak o geleceği belirleyecek olan, yetiştirmek istediğimiz insanın değerlerini ailede, okulda ve toplumsal hayatta ne ölçüde yaşatabildiğimizdir.

Müfredatı yeniledik. Şimdi asıl soru şu: Geleceğin insanını yetiştirmek isterken, bugünün insanını değiştirmeye ne kadar hazırız?