Çocuğun karnesinden önce evimizin karnesine bakalım

Eğitim üzerine konuşurken çoğu zaman gözümüzü okuldan içeriye çeviriyoruz. Ders programlarına, sınavlara, öğretmenlere, başarı oranlarına, yeni müfredata bakıyor; çocuğun başarısını çoğu zaman okulun ve öğretmenin yaptıkları üzerinden değerlendirmeye çalışıyoruz. Oysa çocuğun eğitim yolculuğunun en önemli duraklarından biri okuldan çok daha önce başlıyor: Evde.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli de tam bu noktada eğitimi yalnızca “öğretim” sınırları içerisinde ele almayan bütüncül bir yaklaşım ortaya koyuyor. Millî Eğitim Bakanlığı modeli; millî ve manevi değerleri koruyup geliştirmeyi, becerilerle değerleri bütünleştirmeyi ve “yetkin ve erdemli insan” yetiştirmeyi hedefleyen bir eğitim modeli olarak tanımlıyor. Modelin temel yaklaşımında “köklerden geleceğe” anlayışı özellikle vurgulanıyor.

Benim açımdan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin dikkat çekici taraflarından biri, eğitimi yeniden insan merkezli düşünmeye davet etmesi. Çünkü çocuk yalnızca sınav çözen, bilgi depolayan ve başarılı olması beklenen bir öğrenci değildir. O; düşünen, hisseden, sorgulayan, üreten, sorumluluk alan, değerleri davranışa dönüştüren ve geleceği taşıyacak olan insandır. İşte tam burada, eğitim konuşmasının içerisine çok önemli bir başka soru giriyor: Bütün bunların ebeveyn açısından karşılığı nedir?

Çünkü ebeveyn olmak, yalnızca çocuğun ödevini takip etmek, sınav tarihlerini hatırlatmak, deneme sonuçlarını kontrol etmek veya eksiklerini tamamlamak değildir. Bunların elbette bir karşılığı vardır; fakat iyi ebeveynliği yalnızca akademik performans üzerinden tanımlamak bizi eksik bir yere götürür. Ebeveyn olmak, çocuğun akademik performansını yönetmekten önce onun hayatına eşlik etmektir.

Maarif Modeli'nin “Erdem-Değer-Eylem” yaklaşımı da bu açıdan önemli bir hatırlatma yapıyor: Değerler yalnızca anlatılmamalı, davranışlarda görünür hâle gelmelidir. Aile bütünlüğü; sevgi, saygı, güven, dayanışma, aile içi iletişim ve sorumluluklarla birlikte ele alınıyor. Bu durumda ebeveyn olarak kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: Çocuğuma sorumluluğu anlatıyor muyum, yoksa ona gerçekten sorumluluk veriyor muyum? Saygılı olmasını istiyor muyum, yoksa beni saygılı davranırken görüyor mu? Kitap okumasını istiyor muyum, yoksa beni kitap okurken görüyor mu? Çalışkan olmasını bekliyor muyum, yoksa çalışmanın değerini kendi hayatımla gösterebiliyor muyum?

Çünkü çocukların en güçlü öğrenme materyali çoğu zaman anne ve babalarının hayatıdır. Çocuk, söylediklerimizi dinlemekten çok yaptıklarımızı izleyerek öğrenir.

Belki de ebeveynlikte en fazla değiştirmemiz gereken şeylerden biri başarıya bakışımızdır. Çocuğumuza çoğu zaman “Kaç aldın?”, “Kaç net yaptın?”, “Kaçıncı oldun?” diye soruyoruz. Oysa bazen “Bugün ne öğrendin?”, “Seni ne düşündürdü?”, “Bir problemi çözerken nasıl bir yol izledin?”, “Geçen haftaya göre kendinde neyi geliştirdin?” sorularını sormamız gerekiyor.

Çünkü Maarif Modeli öğrenciyi yalnızca akademik bilgiyle tanımlamıyor. Kavramsal ve alan becerilerinin yanında sosyal-duygusal öğrenme ve okuryazarlık becerilerini de eğitim sürecinin parçaları olarak ele alıyor. O hâlde bizim de çocuğumuzun başarısını biraz daha geniş bir pencereden görmemiz gerekiyor. İyi not önemlidir; ancak tek başına yeterli değildir. Merak eden, soru soran, hata yaptığında yeniden deneyen, sorumluluk alan, arkadaşının derdine duyarlı olan, üreten, paylaşan ve öğrendiğini hayatına taşıyan çocuk da başarılıdır.

Modern ebeveynliğin en büyük paradokslarından biri de burada karşımıza çıkıyor. Çocuğumuz başarılı olsun diye onun hayatındaki bütün zorlukları ortadan kaldırmaya çalışıyoruz. Çantasını hazırlıyor, ödevini hatırlatıyor, eksiklerini tamamlıyor, bir sorun yaşadığında onun yerine konuşuyor, hata yaptığında hemen müdahale ediyoruz. Sonra da büyüdüğünde sorumluluk sahibi olmasını bekliyoruz.

Oysa sorumluluk, sorumluluk verilmeden öğrenilmez.

Çocuğumuzun kendi çantasını hazırlaması, odasını düzenlemesi, çalışma zamanını planlaması, yaptığı bir hatanın sonucuyla yüzleşmesi bugün bize küçük işler gibi görünebilir. Fakat bunların her biri yarının hayat becerileridir. Maarif Modeli'nde çalışkanlık; disiplin, planlı ve istikrarlı çalışma, öz denetim, sorumluluk alma ve başarısızlık sonrasında yeniden deneme gibi unsurlarla ilişkilendiriliyor. Bu nedenle bazen iyi ebeveynlik, çocuğumuzun işini yapmak değil; onun kendi işini yapmasına izin vermek ve bu sürece sabır göstermektir.

Bir başka önemli mesele de hata karşısındaki tavrımızdır. Çocuğumuz bir soruyu yanlış yaptığında hemen doğru cevabı söylemek çok kolaydır. Fakat belki daha değerli olan, “Sence nerede hata yaptın?” diye sormaktır. Ardından “Başka nasıl çözebilirdin?” diyebilmektir.

Çünkü eğitim yalnızca doğru cevabı bulma süreci değildir; nasıl düşündüğümüzü fark etme sürecidir. Çocuğun hata yapmasına hiç izin vermezsek onu başarısızlıktan korumuş olmayız. Aksine, başarısızlıkla karşılaştığında ne yapacağını öğrenme fırsatını elinden almış oluruz. Çocuğun zorlanmasına, denemesine, yanılmasına ve yeniden başlamasına alan açmak; azim, öz denetim ve sorumluluk gibi özelliklerin gelişmesine de imkân verir.

Bir de kıyaslama meselesi var. “Bak, arkadaşın senden yüksek aldı.” “Onun çocuğu nasıl çalışıyor?” “Sen neden onun gibi değilsin?” gibi cümleler, çoğu zaman çocuğu geliştirmek yerine onun kendisine bakışını yaralayabiliyor. Bunun yerine “Geçen sınavdan bu yana neyi geliştirdin?”, “Bu kez hangi soruları daha rahat çözdün?”, “Bir sonraki hedefin ne?” diye sorabiliriz.

Çünkü çocuklarımız birbirinin kopyası değildir. Her çocuğun öğrenme hızı, ilgisi, yeteneği, güçlü yönleri ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanlar farklı olabilir. Ebeveynin görevi çocuğu başka bir çocuğa benzetmek değil, kendi potansiyelini keşfetmesine yardımcı olmaktır.

Bunun için evlerimizi ikinci bir sınıfa dönüştürmemiz de gerekmiyor. Çocuk eve geldiğinde yeniden bir dershaneye girmiş gibi hissetmemeli. Ev; kitabın, sohbetin, oyunun, merakın, sanatın, kültürün ve aile sıcaklığının bulunduğu bir öğrenme alanı olmalı. MEB'in “Maarif Modeli Ebeveyn Okulu” programında “Ailece Nitelikli Zaman”, “Ailede Kültürel Zenginlik”, “Çocuğun Başarısında Aile”, “Hane İçi Dijital Eğitim” ve “Akran ve Arkadaşlık İlişkileri” gibi başlıkların bulunması da aile ortamının eğitim sürecindeki yerini gösteriyor.

Çocuğumuzla birlikte yemek yiyelim. Yürüyelim. Kitap okuyalım. Bir müzeye gidelim. Bir ağacı, bir kuşu, bir gökyüzünü birlikte gözlemleyelim. Bir konuda birlikte araştırma yapalım. Bazen hiçbir şey yapmadan sadece konuşalım. Çünkü çocuğun gelişimi yalnızca çalışma masasında gerçekleşmez. Bazen bir sofrada, bazen bir yürüyüşte, bazen bir kitabın sayfasında, bazen de anne babasının gözlerinin içine bakarken gerçekleşir.

Belki de evimizin en güçlü eğitim materyali yine biziz. Çocuğa kitap okumayı söylemek kolaydır; fakat evde kimse kitap okumuyorsa bu söz havada kalır. Çocuğa telefonunu bırakmasını söylemek kolaydır; ama anne ve baba sürekli telefondaysa mesaj eksik kalır. Çocuğa saygıyı öğretmek kolaydır; fakat evde insanlar birbirine bağırıyorsa çocuk başka bir ders öğrenir.

Bu nedenle ebeveynlik biraz da “Ben çocuğumdan ne bekliyorum?” sorusundan önce “Çocuğum bende ne görüyor?” sorusunu sormaktır. Çünkü çocuklarımız yalnızca söylediklerimizi değil, yaşadıklarımızı da öğreniyor.

Teknoloji çağında ebeveyn olmak ise bu sorumluluğu daha da önemli hâle getiriyor. Telefon, tablet, sosyal medya, oyunlar, yapay zekâ ve sınırsız bilgi... Bugünün çocuğu bizim çocukluğumuzdan farklı bir dünyada büyüyor. Bu nedenle çocuklarımızı dijital dünyadan tamamen uzaklaştırmak yerine, dijital dünyada doğru yürümeyi öğretmemiz gerekiyor. Ne kadar süre? Hangi içerik? Hangi kaynak? Hangi amaç? Hangi sınırlar? Bunların hepsi artık ebeveynliğin bir parçası.

Ancak burada da yine aynı yere geliyoruz: Çocuğun dijital davranışını değiştirmek istiyorsak önce kendi dijital davranışımıza bakmalıyız. Çünkü çocuk, ekran karşısında verdiğimiz öğütlerden çok, elimizdeki telefona ne kadar süre baktığımızı hatırlayacaktır.

Eğitimin bir başka önemli ayağı da okul ve aile arasındaki ilişkidir. Öğretmen sınıfta çocuğumuzun eğitimine rehberlik ediyor, aile evde onun hayatına eşlik ediyor, rehber öğretmen sosyal-duygusal gelişimini destekliyor, okul yönetimi ise bütün bu sürecin sağlıklı işlemesi için ortam oluşturuyor. O hâlde okul ve aile birbirini sorgulayan değil, birbirini tamamlayan iki yapı olmalıdır.

Bir problem yaşandığında “Kim suçlu?” sorusundan önce “Bu çocuğa nasıl yardımcı olabiliriz?” diye sorabilmeliyiz. Çünkü ortada kazanılması gereken bir tartışma değil, desteklenmesi gereken bir çocuk vardır.

Ve elbette bütün bunların merkezinde değerler var. Bir çocuğun matematik notu yükselebilir, Türkçe neti artabilir, deneme sınavındaki derecesi yükselebilir. Fakat bütün bunların yanında onun dürüst olup olmadığına, sorumluluk taşıyıp taşımadığına, merhametli ve saygılı davranıp davranmadığına, çalışkanlığına, yardım etmeyi bilip bilmediğine, hatasını kabul edip edemediğine ve gerektiğinde özür dileyebilmesine de bakmalıyız.

Çünkü eğitim yalnızca başarılı çocuklar yetiştirme meselesi değildir. Asıl mesele, başarısını doğru yerde ve doğru amaçla kullanabilecek insanlar yetiştirebilmektir.

Ve bütün bunların merkezinde sevgi var.

Çocuğumuzun şunu bilmeye ihtiyacı var: “Başarılı olduğum için sevilmiyorum; ben olduğum için seviliyorum.” Bu, çocuktan beklentimizi düşürmek değildir. Tam tersine, ona güvenli bir zemin vermektir. Çünkü kendini değerli hisseden çocuk hata yaptığında yeniden başlayabilir. Başarısız olduğunda hayatın bittiğini düşünmez. Eleştirildiğinde kendini savunmak yerine düşünebilir. Ve belki de en önemlisi, başarının insanın değerini belirlemediğini öğrenir.

Belki de bu yüzden çocuklarımızın karnesine bakarken bir de kendimize karne vermeliyiz.

Çocuğumu gerçekten dinledim mi? Onunla nitelikli zaman geçirdim mi? Ona sorumluluk verdim mi? Hata yapmasına izin verdim mi? Onu başka çocuklarla kıyasladım mı? Beni kitap okurken gördü mü? Telefonumu bırakıp onun gözlerinin içine baktım mı? Başarısından önce nasıl bir insan olduğuyla ilgilendim mi?

Bence Maarif Modeli'nde ebeveyn olmak tam da burada başlıyor.

Çocuğun elinden tutup onun yerine yürümek değil; kendi yolunu yürüyebilecek hâle gelinceye kadar yanında yürümek.

Çocuğun bütün problemlerini çözmek değil; problemlerini çözebilecek beceriler kazandırmak.

Her hatasında onu kurtarmak değil; hatasından öğrenmesine fırsat vermek.

Sadece sınava hazırlamak değil; hayata hazırlamak.

Ve belki de en önemlisi, çocuğumuzun sadece ne olacağını değil, nasıl bir insan olacağını önemsemek.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin bütüncül yaklaşımı, beceri çerçevesi ve Erdem-Değer-Eylem anlayışı birlikte düşünüldüğünde, aileye verilen mesajın özü bence oldukça açık: Eğitim okulda başlar ama okulda bitmez. Çocuğun ilk öğretmeni hâlâ ailesidir. Çocuğun ilk okulu hâlâ evdir.

İyi bir eğitim; yalnızca başarılı çocuklar değil, düşünen, üreten, sorumluluk alan, değerlerini davranışa dönüştüren ve iyi insan olmayı önemseyen nesiller yetiştirme çabasıdır.

Belki de bu yüzden artık çocuklarımızın karnesinden önce, kendi evimizin karnesine bakmanın zamanı gelmiştir.